W cyklu projektu europejskiego w Polsce w obecnym okresie programowania podstawowym dokumentem ewaluacji ex ante stało się studium wykonalności. Właściwie wszystkie projekty przewidziane do współfinansowania z środków europejskich powinny, zgodnie z przyjętymi zasadami, zostać opisane w formacie studium wykonalności. Niestety mimo tej powszechności wciąż występują nieporozumienia związane z rolą i miejscem tego dokumentu w cyklu projektowym.
W literaturze anglosaskiej można znaleźć definicje studium wykonalności, w którym podkreśla się wstępny charakter tego dokumentu. Punktem odniesienia dla określenia zakresu (stopnia szczegółowości) i punktu czasowego jego sporządzania staje się inny dokument - biznes plan¹. Przy takim podejściu podkreślane są istotne różnice między dwoma dokumentami: studium wykonalności i biznes planem.
Wszystkie dostępne dokumenty wskazują, że w przypadku środków europejskich powyższe rozróżnienie nie występuje. Co prawda w polskiej praktyce związanej z przygotowaniem projektów współfinansowanych z środków europejskich pojawiała się nazwa biznes plan, ale wydaje się, że był to raczej wypadek przy pracy niż element stosowania w przemyślany sposób powyższej opisanego podejścia. Podobny przypadek można znaleźć w praktyce wykorzystania środków europejskich na terenie byłego związku sowieckiego. W obu przypadkach pojęcie te pojawia się przede wszystkim przy współfinansowaniu projektów biznesowych, a nie projektów publicznych.
Przyjmując, że w głównym nurcie terminologii europejskiej pojęcie biznes plan nie występuje można przyjąć, że studium wykonalności (ostateczne) jest bliskie tego co w omawianym powyżej podejściu przypisane jest pojęciu biznes plan. Z kolej studium wykonalności zgodne z tą definicją w europejskim cyklu projektowym jest raczej dokumentem określanym mianem wstępne studium wykonalności.
Zgodnie z powyższą logiką wypracowane zostały standardy studium wykonalności w różnych programach wykorzystania środków europejskich. Już na poziomie bardzo ogólnym można wskazać różnice wypracowanych standardów między poszczególnymi funduszami. Wypracowany standard studium wykonalności dla projektów Funduszu Spójności jest zupełnie inny niż np. standard studium wykonalności dla projektów Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwój Regionalny (ZPORR). Wynika to z jednej strony z wielkości projektów, a z drugiej z różnych doświadczeń instytucji, które je przygotowywały.
Nie wchodząc w szczegóły i nie koncentrując się na różnicach można przyjąć, że stałym elementem standardu stało się wykonywanie analizy finansowej. Analiza ta oznacza co prawda co innego dla różnych projektów, ale obecny okres programowania przyczynił się do upowszechniania i standaryzacji przynajmniej niektórych narzędzi.
Mimo brak standardu analizy finansowej po stronie pozytywów należy wymienić również fakt, że trudno dziś wyobrazić sobie ocenę projektu bez analizy finansowej. Gorzej wygląda sytuacja jeśli chodzi o ocenę poza finansową projektu. Najczęściej dotychczas opracowane procedury w tym zakresie mają charakter uznaniowy lub są traktowane jako pewien mało istotny formalny dodatek do oceny projektu. Problem ten jest o tyle istotny, że podstawowym czynnikiem wpływającym na podejmowanie decyzji o finansowaniu bądź nie projektów publicznych powinny być czynniki pozafinansowe. Proces podejmowania decyzji w oparciu o wyniki pozafinansowe został schematycznie przedstawiony poniżej.

Jak widać powyżej przesłanką finansowania projektów publicznych jest ich "niewykonalność" finansowa przy jednoczesnym generowaniu istotnych efektów pozafinansowych. Ta cecha projektów publicznych jest powszechnie znana, o czym świadczy chociażby fakt, że zostało opracowanych wiele narzędzi pozafinansowej oceny projektów publicznych. Podstawowe metody i narzędzia ewaluacji ex-ante projektów są następujące:

• Analiza kosztów i korzyści,
• Ocena wielokryteriowa,
• Ocena oddziaływania projektu,
• Ocena ryzyka projektu.

Wymienione narzędzia oceny projektów publicznych uważa się za skuteczne techniki wspierające proces podejmowania decyzji strategicznych i alokacyjnych w sektorze publicznym, głównie ze względu na możliwości uwzględnienia szerokiego zakresu społecznego, ekonomicznego, środowiskowego oraz technologicznego efektów projektu ². W przypadku dużych projektów inwestycyjnych współfinansowanych podstawowym narzędziem ewaluacji jest analiza kosztów i korzyści.

---