Zgodnie z najprostszą, słownikową definicją analiza kosztów i korzyści (AKK)¹ jest metodą pozwalającą ustalić i oszacować koszty społeczne i korzyści społeczne projektu inwestycyjnego. W przedstawionej definicji AKK użyte zostały pojęcia kosztów i korzyści "społecznych". Pojęcie kosztów społecznych zostało wprowadzone przez K.W. Kapp'a ². Termin ten może jednak sugerować, że nakłady ponoszone wewnątrz przedsiębiorstw nie mają już społecznego charakteru. Z punktu widzenia analizy konkretnego projektu inwestycyjnego bardziej adekwatne wydaje się pojęcie kosztów i korzyści zewnętrznych (ang. externalities). Pod taką nazwą (ang. external cost) pojęcie to egzystuje w ekonomii od czasów Alfreda Marshalla. Koszty zewnętrzne są to wszelkie koszty, które ponosi nie ten, kto je spowodował³ .
Proces ustalania i szacowania kosztów i korzyści odbywa się podczas całego cyklu życia projektu inwestycyjnego, na który składają się ⁴: faza przedinwestycyjna (programowanie, prace projektowe), faza inwestycyjna (realizacja inwestycji), faza operacyjna (eksploatacja). AKK może być zarówno narzędziem wykorzystywanym w procesie podejmowania decyzji o rozpoczęciu inwestycji, jak i oceny efektywności funkcjonujących obiektów. AKK jest też narzędziem stosowanym przy ewaluacji aktów prawnych czy polityk rządowych. AKK projektu powinna być prowadzona na każdym z etapów projektu, powinna być procesem ciągłym. Jedynie takie podejście pozwala na możliwie wczesną eliminację projektów nieefektywnych.
Zastosowanie AKK jako narzędzia ewaluacji ex post w przypadku inwestycji w zakresie infrastruktury, wiąże się jednak z szeregiem problemów. O ile bowiem ustalenie kosztów związanych z projektami w zakresie infrastruktury nie stanowi problemu, o tyle identyfikacja korzyści sprawia trudności. Często korzyści te nie w pełni przejawiają się bezpośrednio, a stosowane przybliżenia są trudno mierzalne i nie weryfikowane przez rynek.
Mimo problemów z identyfikacją pełnych korzyści celowe wydaje się podjęcie wysiłku, aby ustalić przynajmniej pewne wielkości. Pozwala to na wyeliminowanie ograniczeń analiz finansowych wynikających z zakłóceń w przebiegu procesów rynkowych, które związane są z kosztami zewnętrznymi. Ze względu na te koszty część decyzji inwestycyjnych nie jest w pełni racjonalna ze społecznego punktu widzenia, bowiem niektóre koszty nie są ponoszone przez tego, kto korzysta z efektów określonej działalności. Zgodnie z tą teorią dla zwiększenia efektywności społecznej konieczna jest tzw. internalizacja kosztów zewnętrznych. Mówi się, że koszt zewnętrzny ulega internalizacji, jeżeli w końcu obciąży swego sprawcę⁵.
Podejmując projekty inwestycyjne działamy w warunkach ograniczonych środków. Najczęściej potrzeby związane z różnorodnymi działaniami, jakie musimy podjąć znacznie przekraczają dostępne środki. W takiej sytuacji niezbędne staje się dostarczenie informacji, w jaki sposób dostępne środki wykorzystać w najbardziej efektywny sposób. AKK jest jednym z narzędzi pozwalających na porównanie różnych, alternatywnych działań wspomagając w ten sposób proces podejmowania decyzji.
W ujęciu AKK korzyści są to wszystkie pozytywne skutki planowanych działań, natomiast koszty są przeciwieństwem korzyści, czyli są to wszystkie negatywne następstwa. Metoda ta stosowana w sytuacjach, w których możliwa jest wycena ekonomiczna zarówno kosztów jak i korzyści, jakie pojawiają się w wyniku podjętych działań.

Przystępując do analizowania kosztów i korzyści w pierwszej kolejności należy udzielić odpowiedzi na pytania:

• Jaki cel chcemy osiągnąć?
• Jakie narzędzia mamy do dyspozycji?
• Jakie będą efekty naszych działań?
• Jakie są związki z innymi problemami?

Czasami na tym etapie można w taki sposób sformułować zagadnienie, które analizujemy, że w znacznym stopniu ograniczymy przyszły nakład pracy. Możemy bowiem ustalić, że wszystkie korzyści z jakimi mamy do czynienia należą do jednej kategorii. W takiej sytuacji należałoby zastosować analizę efektywności kosztowej (ang. cost-effectiveness analysis). Analiza ta pozwala bowiem ustalić, jak osiągnąć dany efekt przy możliwie najniższych nakładach. Jednak, gdy chcemy porównać planowane działania, których efekty są nieporównywalne stoimy przed dylematem jak przypisać priorytety realizacyjne działaniom o różnorodnych efektach i wtedy konieczne jest przeprowadzenie AKK.

ETAPY ANALIZY KOSZTÓW I KORZYŚCI:

• Określenie celów;
• Identyfikacja projektu;
• Analiza wykonalności i wariantów;
• Analiza finansowa;
• Analiza ekonomiczna;
• Analiza wielokryterialna;
• Analiza wrażliwości i ryzyka.

---